Giấc Mộng Trang
Tử: Cả cuộc đời phức tạp chỉ nằm trong giấc mơ của con bướm!
Trong phần “Tề vật luận”, bài
cuối cùng thường được người sau gọi là “Mộng hồ điệp”, hay “Trang Tử mộng hồ điệp”
– đây là một đoạn văn nổi tiếng kim cổ. Câu “Không biết Trang Tử chiêm bao là
bướm hay bướm chiêm bao là Trang Tử” rất thú vị, với lẽ “Bướm chiêm bao là Trang
Tử” thì cả cuộc đời phức tạp chỉ nằm trong một giấc mơ của con bướm mà thôi…
Không ít người đã dành nhiều thời
gian để tìm hiểu về Trang Tử, nhân vật có nhiều giai thoại và nhiều huyền
aảo thần bí, được Tư Mã Thiên đánh giá rất cao thuộc trường phái Đạo
Gia. Đông Tây kim cổ bàn không ít về tác phẩm Nam Hoa Kinh này. Thậm chí, có nhiều học giả quá khích cho
rằng: Nếu phải hủy hết nền văn hóa khổng lồ của 5000 năm Trung Hoa,
thì chỉ cần một cuốn sách của Trang Tử còn lại là đủ. Là thơ, là
văn, là triết, là tín ngưỡng… là, là rất nhiều thứ! Vậy mà dường
như người ta vẫn không thấy mệt khi tìm hiểu về tác phẩm này.
Cứ như một gã Nho sinh ngày
xưa trong Liêu Trai của Bồ Tùng Linh, chàng bị một “nàng áo xanh” vốn
là con nhặng lừa vào rừng, rồi quên hết Thánh Hiền, để rồi vớt
người tình ỏng ẻo của mình trầm mình trong lọ mực. Lang thang đi
cùng Trang Tử cũng cầm bằng như trao thần tính lẫn thần hồn cho ma
hay là cho du Thần tản Tiên không biết nữa… Ông dắt mình vượt suối,
băng ngàn, uống sương trên lá thông cheo leo vách núi, ngồi trên cánh
bướm chập chờn, ngắm mình trong cái hồ nhân ảnh để vừa hân hoan vừa
muốn khóc cười khi thấy mình vừa là bướm vừa là Thánh Nhân; vừa
thấy Thị là Phi, vừa không có Thị Phi…
(Ảnh minh họa: antruong.free.fr)
“Trang Tử mộng hồ điệp” là một
đoạn văn nổi tiếng kim cổ, nguyên văn như sau: “Tích giả Trang Chu mộng vi hồ
điệp, hủ hủ nhiên hồ điệp dã, tự dụ thích chí dữ bất tri Chu dã. Nga nhiên
giác, tắc cừ cừ nhiên Chu dã. Bất tri Chu chi mộng vi hồ điệp dư? Hồ điệp chi mộng
vi Chu dư? Chu dữ hồ điệp, tắc tất hữu phận hĩ. Thử chi vị Vật hóa”.
Thu Giang Nguyễn Duy Cần dịch:
“Xưa Trang Tử chiêm bao thấy mình là bướm vui phận làm bướm, tự thấy thích chí,
không còn biết có Trang Tử nữa. Chợt tỉnh giấc, thì lại thấy mình là Trang Tử.
Không biết Trang Tử chiêm bao là bướm, hay bướm chiêm bao là Trang Tử? Trang Tử
và bướm ắt phải có tánh phận khác nhau. Đó gọi là Vật hóa”.
Tích này được nhắc đến rất nhiều
trong văn chương về sau, như trong bài “Cầm Sắt” của Lý Thương Ẩn đời Đường có
câu: “Trang Tử hiểu mộng mê hồ điệp” nghĩa là: “Trang Chu một sớm nọ mơ thấy
mình là bướm”.
Có một lần kia
Trang Tử mộng thấy mình là bướm
Thế là phấp phới bay, bướm mà
Tự mình thích chí lắm!
Không còn biết gì Tử
Bỗng nhiên rồi thức giấc
Thì lạ lùng chưa, lại là Tử
Không biết giấc mơ Tử đã làm ra bướm
Hay giấc mơ bướm đã làm ra Tử?
Chu và bướm ắt phải khác phận
Đấy gọi là vật hóa.
Trang Tử đi vào trong mộng, hóa
bướm. Đó đâu chỉ là khoảnh khắc của riêng ông? Và chúng ta ai mà chẳng có
những giấc mơ đồng dạng. Ta tin khoa học nên ta phớt lờ. Hễ ai mà nói
điều nằm ngoài kiến văn của mình thì ta dán cho người ta hai chữ “mê
tín”. Thậm chí, người đang ca ngợi Trang Tử có thể bị liên lụy, bị ném
đá.
(Ảnh minh họa:
bharatabharati.wordpress.com)
Basho, một Nguyễn Du Nhật
Bản mới nhập vào hồn bướm của Trang Tử trong bài Haiku kỳ ảo: “Em là bướm ư / Ta
là giấc mộng / Trong hồn Trang Chu.”
Có thể tham khảo để vào
cánh rừng không có lối ra của Trang Tử đoạn văn này nữa. Thiên “Tề vật luận” kể rằng:
Cái bóng của cái bóng hỏi cái
bóng: “Lúc nãy anh đi, bây giờ anh ngừng. Lúc nãy anh ngồi, bây giờ anh đứng. Tại
sao anh không có thái độ độc lập vậy?”
Cái bóng đáp: “Tôi sở dĩ như vậy
là vì tùy thuộc một cái gì đó. Cái gì đó lại tùy thuộc một cái gì đó khác. Tôi
tùy thuộc một cái gì đó thì cũng như con rắn tùy thuộc vảy của nó, con ve tùy
thuộc cánh của nó. Làm sao tôi hiểu được cái gì làm cho tôi lúc thì thế này,
lúc thì thế khác.”
“Cái bóng của cái bóng” (Võng
lưỡng) là mộng của mộng, ký hiệu của ký hiệu. Là mộng, huyễn, bào, ảnh. Vũ trụ
có bao nhiêu cái bóng? Mỗi người có bao nhiêu cái bóng? Bông hồng có bao nhiêu
cái bóng? Và cánh bướm…?
Cái bóng này tùy thuộc cái bóng kia…
Sinh sinh hóa hóa, sắc không diệu kỳ…
Khoa học ngày nay mới chớm
chạm vào được 4% thế giới vật chất của hệ Ngân Hà. Einstein đã từng
nói: “Chúng ta vẫn không biết được một phần một ngàn của một phần trăm những gì
mà thiên nhiên đã tiết lộ cho chúng ta.” Như vậy thì còn rất lâu nữa con
người mới biết được, mới hiểu được cái móng tay của vũ trụ. Mọi thành
tựu khoa học về thân thể người khi tiếp cận cái tiểu vũ trụ Ngân Hà
nhỏ trong thân mỗi chúng ta đều là những khám phá nửa vời. Nếu đủ
bình tĩnh và khiêm tốn, nhân loại phải nên thừa nhận: Cái không biết
là bất khả tư nghị. Và đừng nói điều không tưởng: “Chúng ta đang tiệm
cận tới chân lý.” Cứ tiệm cận, cứ cho là biết hết 96% còn lại của
Ngân Hà đi thì ta mới bóc được cái cánh đầu tiên của đóa sen. Sau
Ngân Hà, sau, sau Ngân Hà ấy nữa, sẽ là cái gì đây… Chúng ta bao giờ tới
chân lý tối thượng?
Chỉ nói riêng lĩnh vực
giấc mơ thôi, cũng đã là rất khó lý giải. Người ta đặt cho cái khoa học
nghiên cứu về thần kinh, về giấc mơ này bao nhiêu là khái niệm. Nào là
tiềm ý thức, hạ ý thức; nào là ý niệm, linh cảm… Dưới tầm ảnh hưởng
rộng lớn của phân tâm học, đã có ít nhất 22 nhánh lý thuyết nghiên cứu về sự
phát triển tâm trí con người. Nhưng đến nay, lý thuyết này đã bị chỉ trích rất
nhiều, có quan điểm cho rằng đó là một hệ lý thuyết phi khoa học..
Khoa học ngày nay mới chớm chạm vào
được 4% thế giới vật chất của hệ Ngân Hà (Ảnh: 7-themes.com)
Nhưng cõi người là mê, Phật
nói vậy ai cũng tưởng là ẩn ngôn bóng gió… Mộng phải chăng là thật?
Có điều tín tức của nó là từ những không gian khác, thời gian khác.
Khi chúng ta luôn cho rằng chỉ có một và duy nhất một thời không thì
tất cả mọi nhận thức của chúng ta chỉ là Một, duy nhất trong một
hệ quy chiếu đó.
Thử tưởng tượng có nhiều
thời-không, có nhiều hệ vật chất, có nhiều hệ sinh mệnh khác thế
giới chúng ta đang sống thì có lẽ ta hiểu Lão Trang thêm chút nào
chăng?
Tôi thấy tâm đắc ý kiến
của một người bạn: “Chân lý của vũ trụ luôn hiện diện xung quanh chúng ta.
Tuy nhiên, chúng ta thường ưu tiên sử dụng tư tưởng cứng nhắc của mình và thường
coi những sự việc được bày ra trước mắt là chân lý, chứ không xem xét và suy
nghĩ về các dữ kiện thâu thập được.”
Và đây mới là tư tưởng
khiến ta phải ngước mắt nhìn Trang Tử như con kiến nhìn núi Thái Sơn:
“Ngô sinh dã hữu nhai, nhi tri dã vô nhai; dĩ hữu nhai tùy vô nhai, đãi dĩ! Dĩ
nhi vi tri giả, đãi nhi dĩ hĩ! Vi thiện vô cận danh, vi ác vô cận hình, duyên đốc
dĩ vi kinh, khả dĩ bảo thân, khả dĩ toàn sinh, khả dĩ dưỡng thân, khả dĩ tận
niên.”
Tạm dịch: “Đời ta có hạn mà tri
thức thì không bờ. Lấy cái có hạn mà đuổi theo cái không bờ thì nguy. Đã biết
nguy mà còn đuổi theo thì càng nguy hơn. Làm điều thiện không gần danh, làm điều
ác không gần hình phạt, có thể giữ được thân mình, có thể bảo toàn được sinh mệnh,
có thể phụng dưỡng được mẹ cha, có thể sống trọn tuổi trời”.
Riêng 5 chữ kinh dị: “Duyên Đốc Dĩ Vi Kinh” nói trên, chỉ
có ý không có lời. Chỉ có xác chữ, còn tư tưởng thì cho ta tìm hoa
đuổi bướm. Chữ ”kinh” trong ”duyên đốc dĩ vi kinh” là ý nói đến chính đạo, lẽ
đạo ngay thẳng. ”Duyên” có nghĩa là theo, noi theo. ”Duyên đốc” là con đường mà
trời không đoạn tuyệt với con người, chỉ cần chăm chỉ tìm, nhẫn nại, bao dung
thì sẽ được. Mà cách cụ thể của ”duyên đốc” chính là làm tốt mọi việc không vì
danh lợi, không phạm đến đạo Trời, biết hướng vào mình, biết làm vì người, tất
cả thuận theo lẽ tự nhiên. Chỉ cần tuân theo những nguyên tắc căn bản này thì
có thể thoát khỏi cuộc sống ồn ào, phức tạp và “bảo vệ được bản thân, bảo toàn
được tính mạng, phụng dưỡng song thân, an hưởng tuổi già.”
Thế đấy, cổ nhân đã nhận ra rằng,
giết hại bản thân không gì hơn là hiếu sắc, đạo dưỡng sinh không gì hơn là ham
muốn ít. Giấc mộng Trang Tử thực ra sẽ là đơn giản nếu hiểu được cái lắt léo của
cuộc luân hồi Trang Tử hóa bướm rồi bướm lại hóa Trang Tử.
Có lẽ phải tìm về những chốn xưa
Thửa Thiên Nhân đồng tại
Vật vô tri cũng biết hóa linh hồn
Gió biển đùa cùng lá hàng dương
Ai đó bắt dùm ta một đốm bướm:
Chập chờn chốn xưa
Nghe Trang Tử gõ bồn
Hát mê say
Trong ngày tang vợ
Ơi, Trang Tử…
Mộng vi Hồ Điệp dư…
La Vinh